بسیاری از مخاطبین علم نجوم و اتفاقات و رویدادهای دنیای نجوم، ستارگان و سیارات، علاقه مند هستند تا از زمان وقوع رخدادهای نجومی مطلع شوند. همین توضیح کافی است تا نیاز به داشتن تقویم نجومی را توجیه کند. در تقویم نجومی، تاریخ رخدادهای آسمانی و در صورت نیاز ساعت یا بازه مناسب رصد آنها ثبت میشود. در ادامه با واحد سالنامه برگ همراه باشید.
تقویم نجومی چیست؟
تقویم نجومی تاریخ و زمان پدیدههای آسمانی را نشان میدهد. از جمله رخدادهای نجومی که در این تقویم ثبت میشوند:
- فازهای ماه، مانند ماه نو و ماه کامل
- خورشیدگرفتگی (کسوف) و ماهگرفتگی (خسوف)
- بارشهای شهابی و زمان اوج آنها
- مقارنه، یعنی نزدیک دیدهشدن دو جرم در آسمان
- زمان مناسب برای مشاهده سیارهها
بسیاری از این پدیدهها، مانند بارش شهابی و ماهگرفتگی، با چشم غیرمسلح دیده میشوند. دوربین دوچشمی برای دیدن جزئیات بعضی اجرام کمک میکند. هر زمان بخشی از سطح درخشان خورشید پیداست، برای نگاه مستقیم از عینک یا ابزار دستی مخصوص رصد خورشید استفاده کنید. دوربین دوچشمی و تلسکوپ به فیلتر خورشیدی مخصوص در جلوی عدسی نیاز دارند و عینک کسوف بهتنهایی کافی نیست. راهنمای ایمنی ناسا
انواع تقویم نجومی
این اصطلاح معمولاً به تقویم رویدادهای آسمانی اشاره دارد. در بحث تاریخ تقویم، گاهشماری مبتنی بر چرخههای نجومی هم مطرح است که از حرکت ظاهری خورشید یا تغییر فازهای ماه برای تنظیم ماهها و سالها استفاده میکند.
چرخههای اصلی در گاهشماری عبارتاند از:
روز (بر پایه چرخش زمین به دور محورش)، سال خورشیدی (بر پایه چرخه سالانه فصلها) و ماه قمری (بر پایه چرخه فازهای ماه).
فاصله بین دو عبور پیاپی خورشید از نصفالنهار محلی یک روز خورشیدیِ ظاهری است. طول این روز در طول سال کمی تغییر میکند. برای اندازهگیری یکنواخت زمان از «خورشید متوسط» استفاده میشود، یعنی خورشیدی فرضی که حرکت یکنواختی دارد.
در برخی سنتهای تاریخی، روزهای هفته را به هفت جرم آسمانی نسبت میدادند: خورشید، ماه و پنج سیارهای که با چشم غیرمسلح دیده میشوند.

در برخی تقویمهای قمری، ماههای ۲۹ و ۳۰ روزه بهکار میرفتند تا تقویم با چرخه فازهای ماه هماهنگ بماند. در تقویم خورشیدی، هماهنگی سال با فصلها معیار است و آغاز ماههای تقویم لزوماً با ماه نو همزمان نیست. برای تعیین جایگاه ظاهری خورشید نسبت به ستارگان نیز از روشهای غیرمستقیم استفاده میشود، چون نور روز دیدن بیشتر ستارهها را دشوار میکند.
یکی از دشواریهای گاهشماری این است که طول ماه قمری و سال خورشیدی دقیقاً برابر با تعداد صحیحی از روزها نیست. تمدنهای مختلف برای هماهنگکردن تقویم با این چرخهها راههای متفاوتی داشتهاند. تقویم میلادیِ رایج در جهان نیز حاصل اصلاح تقویم ژولینی است که در روم رواج داشت.
یکی از رایجترین راهحلها برای جبران این اختلاف، افزودن یک روز به برخی سالهاست. برای آشنایی با چرایی و شیوه محاسبه آن، مطالعه مقاله سال کبیسه پیشنهاد میشود.
ریشه های نجومی تقویم
بسیاری از ما بر اساس تقویم خودمان زندگی می کنیم تا برنامه های خود را ثابت نگه داریم. اما آیا می دانستید که تقویم منشا نجومی دارد؟
در حالی که صورتهای فلکی عمدتاً برای کمک به یادآوری الگوهای ستارهای مهم ایجاد شدهاند، اما کاربردهای فراوان دیگری نیز دارند. یکی از اینها برای درست کردن تقویم است. بسیاری از فرهنگ ها از آسمان، برای پیگیری زمان سال استفاده می کنند .

برای مثال، مصریان باستان زمان نخستین دیدهشدن بامدادی ستاره شباهنگ، یا سوپدت، را دنبال میکردند.
ظهور بامدادی این ستاره تقریباً با فصل طغیان نیل همزمان بود و نشانهای برای تشخیص زمان سال به شمار میرفت.
در ایران نیز اعتدال بهاری در تعیین آغاز سال خورشیدی نقش دارد. پیشینه این گاهشماری را میتوانید در تاریخچه تقویم ایرانی بخوانید.
کاربردهای تقویم نجومی
دانستن زمان رخدادهای نجومی به ستارهشناسان و علاقهمندان کمک میکند برای رصد برنامهریزی کنند:
- رصد و عکاسی آسمان: برای نمونه، ساعت اوج بارش شهابی را بخوانید و اگر به وقت جهانی درج شده، آن را به ساعت محلی تبدیل کنید.
- بررسی رؤیت گرفتها: شهر خود را در جدول رؤیت محلی یا روی نقشه گرفت پیدا کنید تا معلوم شود کدام بخش رویداد از محل شما دیده میشود.
- پیگیری وضعیت خورشید و ماه: زمان طلوع و غروب خورشید در تعیین برخی اوقات شرعی کاربرد دارد و چرخه فازهای ماه به شناخت مبنای گاهشماری قمری کمک میکند.

در برخی سنتهای باستانی، چرخههای آسمانی هم برای پیگیری فصلها به کار میرفتند و هم در چارچوب باورهای طالعبینی تعبیر میشدند.
شناخت چرخه سالانه فصلها برای تعیین زمان کاشت و برداشت اهمیت داشت. چرخه ماه نیز برای شمارش ماهها به کار میرفت. این دو چرخه در گاهشماری نقش متفاوتی دارند.
در اخترشناسی، صورتهای فلکی منطقهالبروج بخشهایی با مرزهای مشخص در امتداد مسیر ظاهری سالانه خورشید هستند و اندازه یکسانی ندارند.
در یکی از شیوههای رایج طالعبینی غربی، نقطه اعتدال بهاری آغاز برج حمل در نظر گرفته میشود و مسیر ظاهری خورشید به دوازده بخش ۳۰ درجهای تقسیم میشود. این تقسیمبندی قراردادی با مرز صورتهای فلکی یکسان نیست. پرسشهای متداول اتحادیه بینالمللی نجوم
در ایران هم بعضی از تقویمهایی که با عنوان «تقویم نجومی» منتشر میشوند، تعبیرهایی درباره خوشیمنی روزها برای ازدواج، خرید یا معامله دارند. این تعبیرها به طالعبینی مربوطاند و پشتوانه علمی ندارند.
نکات پایانی
برای برنامهریزی رصد، تقویمی را انتخاب کنید که منبع پیشبینی، مبنای ساعت و اطلاعات رؤیت را مشخص کند.
سوالات متداول
در ادامه به دو پرسش رایج درباره تقویم نجومی پاسخ میدهیم.
آیا تقویم نجومی صحت دارد؟
زمان پدیدههایی مانند ماهگرفتگی بر پایه محاسبات نجومی پیشبینی میشود. برای ارزیابی یک تقویم، منبع محاسبات و سال انتشار آن را بررسی کنید.
آیا زمان وقوع یک پدیده با زمان مناسب رصد آن یکسان است؟
گاهی این دو زمان فرق دارند. برای نمونه، اوج یک بارش شهابی ممکن است در ساعت روشنایی روز در شهر شما اتفاق بیفتد و شب نزدیک به زمان اوج فرصت بهتری برای رصد باشد.


