تقویم دوازده حیوانی تنها یک نظام شمارش سالها نیست، بلکه ریشه در باورها، اسطورهها و فرهنگ اقوام مختلف دارد. در بسیاری از تمدنهای آسیای میانه، حیوانات نماد ویژگیهای اخلاقی، رفتاری و حتی سرنوشت انسانها شناخته میشدند. به همین دلیل، نامگذاری سالها بر اساس حیوانات نوعی پیوند بین زندگی انسانها و طبیعت بهوجود میآورد.
در این تقویم هر سال را به نام یک حیوان نامگذاری کرده اند که بیشتر ریشه در عوامل اعتقادی یا فرهنگی دارد.
سال حیوانات به ترتیب چیست؟
سال حیوانات به ترتیب در نام گذاری رایج ایرانی شامل موش، گاو، پلنگ، خرگوش، نهنگ، مار، اسب، گوسفند، میمون، مرغ، سگ و خوک است. پس از سال خوک، چرخه دوباره از موش آغاز می شود و نام هر حیوان هر ۱۲ سال یک بار تکرار می شود.
این نامگذاری در ایران گاهی با عنوان سال حیوانات شمسی نیز شناخته میشود؛ زیرا نام هر حیوان برای اشاره به یک سال در کنار سالشماری هجری شمسی به کار میرود. با این حال، منشأ این چرخه با تقویم رسمی هجری شمسی یکسان نیست.
این چرخه نام گذاری سال ها در سنت تقویمی ترکی – مغولی نیز به کار می رفت و از همین مسیر در ایران رواج یافت. بنابراین، «دوازده حیوانی» به روش نام گذاری سال ها اشاره دارد و «ترکی – مغولی» به یکی از سنت های تاریخی استفاده از این روش. این دو عنوان در متن حاضر به موضوعاتی مرتبط اشاره می کنند، نه دو تقویم کاملا جداگانه.
تقویم ترکی – مغولی، از حدود قرن هفتم هجری قمری یعنی پس از استیلای مغول بر ایران، به تقویم ایرانیان راه یافت. این تقویم از نوع شمسی – قمری است، یعنی اینکه سال و ماه های آن قمری است.
در ایران، استفاده از تقویم حیوانی در دوره صفویه (907 تا 1135 هجری قمری) متداول شد. از آن زمان تا اواسط قرن سیزدهم هجری قمری که جایگزین تقویم جلالی شد، بیشتر در امور دولتی و شرح وقایع تاریخی، در کنار تقویم های هجری قمری، جلالی و غیره استفاده می شد. در سال 1329 هجری قمری ( مطابق 1289 هجری خورشیدی برجی)، تقویم شمسی برجی به جای این تقویم رایج شد. سرانجام در سال 1304 ه.ش که تقویم هجری شمسی به عنوان تقویم رسمی پذیرفته شد.
جهت خرید تقویم رومیزی 1406 و سالنامه 1406 از واحد سالنامه برگ کلیک کنید.
تقویم حیوانی مغولی
سال حیوانی یک نوع محاسبه تقویم است که ظهور آن را در ایران، به دوران مغولها نسبت میدهند.
این تقویم در ایران از زمان صفویان به رسمیت شناخته شد و در سال ۱۲۸۹ هجری شمسی از رسمیت افتاد.
تقویم دوازده حیوانی دورهای و چرخشی است؛ بدین صورت که نام دوازده حیوان را که انتخاب کردهاند و هرسال را به نام یک حیوان اختصاص می دهند؛ بعد که یک دوره دوازده ساله تمام شد همان دوره تکرار می شود.

تقویم حیوانی چینی
امروزه در کشور چین علاوه بر تقویم گریگوری (میلادی) که برای تنظیم امور اداری بهکار میآید، تقویم 12 حیوانی در نزد مردم رواج دارد. نام سالها در نزد آن ها به قرار زیر است:
موش، گاو، ببر، گربه، اژدها، مار، اسب، بز، میمون، خروس، سگ و خوک
براساس افسانه های کهن چینی ترتیب حیوانات در تقویم توسط یک مسابقه تعیین شده است. حیوانات برای عبور از عرض رودخانه با یکدیگر مسابقه دادند و ترتیب قرار گرفتنشان در تقویم براساس مقامی که در مسابقه کسب کردند هست.
موش در مسابقه اول شد، چون سوار بر پشت گاو بود و در آخرین لحظه از پشت گاو پایین پرید و مسابقه را برد.
تقویم حیوانی ترکمنی
تقویم ترکمنی بر پایهٔ چرخهای دوازدهساله از نام حیوانات شکل گرفته است و سال ترکمنی نیز با همین چرخه شناخته میشود. طبق مطالعاتی که انسانشناسان و قومشناسان در سالیان گذشته بر روی ترکمنها انجام دادهاند، ترکمنها برخلاف سایر ملتهای دیگر سن خود و سن خویشاوندان و آشنایانشان را میدانستند.
طبق مطالعاتی که انسان شناسان و قوم شناسان در سالیان گذشته بر روی ترکمن ها انجام داده اند، ترکمن ها برخلاف سایر ملت های دیگر سن خود و سن خویشاوندان و آشنایانشان را می دانستند. شمارش سن بر حسب یک دوره از سال های دوازده حیوانی انجام می گرفت.
سال نو ترکمن ها با شروع روز یازدهم مارچ سال میلادی (برابر با بیستم اسفند ماه هر سال شمسی) آغاز می شود. اسامی ترکمنی برای این سال ها به ترتیب از اولین سال عبارتند از:
سیچان(موش) / سیغیر(گاو) / بارس(پلنگ) / تاوشان(خرگوش) / بالیغ (ماهی) / یئلان (مار) / یلقی (اسب) / غویون (گوسفند) / بیجین(میمون) / تاویق(مرغ) / ایت(سگ) / دونگوز(خوک)
تركمن ها روایت پند آمیزی در مورد پیدایش سال شمار حیوانی دارند.
روزی تمامی حیوانات به پیشواز سال جدید می روند. شتر كه به قد و بالای خود مغرور شده بود گفت: «حتماً پیش از همه سال جدید را خواهم دید.» امّا موش كوچك با زرنگی تمام روی سر شتر بود و پیش از همه، سال جدید را می بیند. شتر كه مات و مبهوت مانده بود، از تمامی دوازده حیوان دوره كه موفق به مشاهده سال جدید شده بودند عقب می ماند و بدین ترتیب غرور شتر باعث شد كه جایی در تقویم نداشته باشد.
این روایت پند آمیز و نهی از غرور است، که در میان تركمن ها نسل به نسل نقل شده و بصورت ضرب المثل درآمده است :
دویه بوینونابویسانیپ ییلدان كور قالیپدیر
یعنی (شتر به علّت مباهات به گردنش از مشاهده سال جدید محروم مانده است.)
تركمن ها سال موش را كه اولین سال هر دوره می باشد «ییل باشی» گذاشتند یعنی به معنای سال آغازین یا مبدأ.
تقویم حیوانی ایرانی
تاریخچه تقویم دوازده حیوانی ازقرن ششم هجری قمری شروع شده است.
اما با توجه به اینکه این تقویم از آن مردم آسیای مرکزی و شرق دور محسوب میشود، نه تنها در متون ادبی و تاریخی ما جایی برای خود دارد بلکه درفرهنگ عامه ما نیز نفوذ زیادی کرده است.

امروزه هر یک از سال ها ، به یک حیوان اختصاص دارد. به ویژه در زمان سال تحویل یک نماد از حیوان سال آینده در سفره هفت سین اکثرا ایرانیان قرار دارد و اکثرا بر این باور هستند که خصوصیات هریک از این حیوانات تأثیری بر اتفاقات سال آینده دارد و همین طور در روحیات و خلق و خوی و سرنوشت افراد و متولدین آن سال تاثیر میگذارد.
مثلاً سال اسب، سالی پرتحرک و پرفعالیت، با پیروزی تلقی میشود؛ یا سال سگ، سالی پر مخاطره و توأم با سوءتفاهم و دشمنی و ستیز میباشد.
در متون تاریخی دوره صفویه و قاجاریه، بسیاری از رویدادها به سال حیوانی خاصی نسبت داده شدهاند. همچنین شاعران و نویسندگان گاهی برای اشاره به سرنوشت و اوضاع زمانه از نماد حیوانات سال استفاده میکردند. این نشان میدهد که تقویم حیوانی تنها یک ابزار محاسبه زمان نبوده، بلکه جایگاهی فرهنگی و ادبی داشته است.
اگرچه امروزه تقویم رسمی ایران هجری شمسی است، اما تقویم حیوانی همچنان در فرهنگ عامه و برخی آیینها حضور دارد. در سفره هفتسین سال نو، استفاده از نماد حیوان سال آینده رواج پیدا کرده است. همچنین در بین برخی اقوام، پیشبینی آینده یا طالعبینی بر اساس حیوان سال هنوز رایج است. برای آشنایی با تفاوت این باورها با تقویمی که زمان رخدادهای واقعی آسمان را ثبت میکند، مقاله تقویم نجومی را ببینید.
نتیجه گیری
اگرچه در ایران تقویم هجری شمسی جایگاه رسمی دارد، تقویم دوازده حیوانی همچنان در فرهنگ عامه، آیینهای نوروزی و باورهای مردمی حضور دارد. این تقویم، علاوه بر نامگذاری سالها، در طالعبینی، روایتهای تاریخی و ادبیات سنتی نیز نقش داشته است.


