جشن آذرگان از جشنهای ماهانه ایرانی است که به مناسبت همنامی «روز آذر» و «ماه آذر» برگزار میشود. نام آذر با آتش پیوند دارد و این جشن فرصتی برای گرامیداشت جایگاه آتش در سنت زرتشتی است. درباره تاریخ آن دو عدد دیده میشود: ۹ آذر در گاهشماری سیروزه زرتشتی و ۳ آذر در تقویم رسمی کنونی ایران. برای ثبت درست این مناسبت، باید مشخص کنیم هر تاریخ بر پایه کدام گاهشماری نوشته شده است.
جشن آذرگان چیست و چرا این نام را دارد؟
در گاهشماری زرتشتی، هر یک از روزهای ماه نامی دارد و روز نهم «آذر» نامیده میشود. ماه نهم سال نیز آذر است. همنامی روز و ماه، مانند چند جشن ماهانه دیگر ایرانی، مناسبت برگزاری آذرگان یا «آذرجشن» شده است. «آذر» در فارسی به معنای آتش است و در متون کهن با صورتهایی مانند «آدُر» نیز آمده است.

تاریخ جشن آذرگان ۳ آذر است یا ۹ آذر؟
هر دو تاریخ را میتوان در منابع دید، اما مبنای آنها یکسان نیست. ۹ آذر نامگذاری روز و ماه در گاهشماری سیروزه زرتشتی را نشان میدهد. در تقویم رسمی امروز ایران، شش ماه نخست سال هرکدام ۳۱ روز دارند؛ بنابراین تا آغاز آذر، شش روز اختلاف ایجاد میشود و معادل این مناسبت ۳ آذر خواهد بود.
اگر تاریخ آذرگان را در تقویم، سررسید یا محتوای مناسبتی میآورید، بهتر است بنویسید: «جشن آذرگان؛ روز آذر از ماه آذر در گاهشماری زرتشتی، برابر با ۳ آذر در تقویم رسمی ایران». گاهشماریهای زرتشتی شیوههای متفاوتی نیز دارند؛ هنگام نقل تاریخ از یک منبع مشخص، مبنای همان منبع را بررسی کنید.
آتش در جشن آذرگان چه جایگاهی دارد؟
آتش در آیین زرتشتی جایگاهی دینی و نمادین دارد و در نیایشها با روشنایی، گرما و پاکی پیوند مییابد. گرامیداشت آتش در آذرگان را نباید با پرستش آتش بهعنوان خدای مستقل یکی دانست. همچنین لازم نیست هر آیین مرتبط با آتش را به آذرگان نسبت دهیم؛ هر جشن پیشینه و زمانبندی خود را دارد.
ابوریحان بیرونی از «آذرجشن» در روز آذرِ ماه آذر یاد کرده است. این گزارش به شناخت نام و زمان جشن کمک میکند، اما بهتنهایی جزئیات یکسانی از شیوه برگزاری آن در همه دورهها و مناطق به دست نمیدهد.

آذرگان امروز چگونه گرامی داشته میشود؟
در گزارشهایی از برگزاری معاصر این جشن، زرتشتیان در آتشکده یا نیایشگاه گرد هم میآیند و نیایش میخوانند. برای نمونه، گزارش برگزاری آذرگان در شریفآباد اردکان در ۳ آذر ۱۴۰۴، از گردهمایی در نیایشگاه خبر میدهد. این نمونه نشان میدهد جشن همچنان در برخی جوامع زرتشتی گرامی داشته میشود؛ بااینحال، نباید رسم یک محل یا یک سال را آیین ثابت همه ایرانیان در تمام تاریخ دانست.
در متنهای معرفی جشن، بهتر است از نسبتدادن رسمهایی مانند روشنکردن آتشهای بزرگ در همه خانهها، پیشکش خوراکی به آتش یا اثرهای درمانی و روانی قطعی به آذرگان خودداری کنیم، مگر آنکه برای هر ادعا منبع مشخصی داشته باشیم.

آیا آذرگان همان جشن سده یا چهارشنبهسوری است؟
خیر. هر سه مناسبت با آتش ارتباط دارند، اما زمان و پیشینه آنها یکسان نیست. آذرگان جشن همنامی روز و ماه در آذر است؛ سده جشنی زمستانی است و چهارشنبهسوری به روزهای پایانی سال مربوط میشود. برای معرفی هرکدام در تقویم یا سررسید، نام و تاریخ ویژه همان جشن را درج کنید.
جمعبندی
آذرگان در روز آذر از ماه آذرِ گاهشماری زرتشتی برگزار میشود؛ روزی که در تبدیل رایج به تقویم رسمی ایران، ۳ آذر است. این جشن با گرامیداشت آتش در سنت زرتشتی پیوند دارد. درباره رسمهای آن، بهتر است گزارشهای تاریخی و نمونههای برگزاری امروز را جداگانه و با ذکر منبع بیان کنیم.
منابع: دانشنامه ایرانیکا، مدخل «آذر»؛ دانشنامه ایرانیکا، مدخل «جشن سده» و اشاره به آذرجشن در گزارش بیرونی؛ دانشنامه ایرانیکا، مدخل «چهارشنبهسوری»؛ گزارش برگزاری آذرگان در شریفآباد اردکان.
سوالات متداول درباره جشن آذرگان
جشن آذرگان چه روزی است؟
آذرگان در روز نهمِ ماه آذر در گاهشماری سیروزه زرتشتی قرار دارد و معادل رایج آن در تقویم رسمی کنونی ایران ۳ آذر است.
چرا به این جشن آذرگان میگویند؟
چون نام روز نهم و ماه نهم در گاهشماری زرتشتی «آذر» است. این همنامی، مناسبت برگزاری جشن ماهانه آذرگان شده است.
آیا آذرگان به معنی پرستش آتش است؟
خیر. در این جشن، جایگاه آتش در سنت زرتشتی گرامی داشته میشود؛ آتش را نباید خدای مستقل این آیین معرفی کرد.


