جشن خردادگان یکی از جشنهای ماهانه در سنت ایرانی و زرتشتی است؛ جشنی که از همنامی «روز خرداد» با «ماه خرداد» پدید آمده است. خرداد در این سنت با مفهوم رسایی و تندرستی و با پاسداری از آب پیوند دارد. درباره تاریخ جشن معمولاً دو عدد میبینیم: ۶ خرداد در گاهشماری سیروزه کهن و ۴ خرداد در تقویم رسمی امروز ایران. در این مطلب، دلیل این تفاوت و آنچه از پیشینه و آیینهای جشن میدانیم را مرور میکنیم.
جشن خردادگان چه روزی است؟
در گاهشماری زرتشتی، هر یک از سی روز ماه نامی دارد و روز ششم «خرداد» نامیده میشود. وقتی این روز در ماهِ خرداد قرار میگیرد، همنامی روز و ماه بهانه برگزاری خردادگان است. ابوریحان بیرونی نیز این جشن را با همین همنامی توضیح داده است.
تفاوت تاریخ از ساختار دو تقویم میآید: در گاهشماری قدیم، ماههای فروردین و اردیبهشت هرکدام ۳۰ روز داشتند؛ در تقویم رسمی کنونی ایران هرکدام ۳۱ روز دارند. به همین دلیل، روز ششم خردادِ گاهشماری قدیم با ۴ خردادِ تقویم رسمی برابر میشود. اگر در منبعی «۶ خرداد» میخوانید، پیش از ثبت آن در تقویم یا سررسید، نوع گاهشماری منبع را بررسی کنید.

«خرداد» چه معنایی دارد و چرا با آب پیوند خورده است؟
نام خرداد از «هَئوروَتات» اوستایی آمده و به معنای تمامیت، رسایی یا کمال است. در سنت زرتشتی، خرداد یکی از امشاسپندان به شمار میرود و پاسداری از آب به او نسبت داده میشود. در منابع دینی، خرداد اغلب در کنار امرداد میآید؛ امرداد با گیاهان پیوند دارد. این ارتباط، جایگاه آب و گیاه را در فهم نمادین این دو نام نشان میدهد.
از همین رو، میتوان خردادگان را جشنی مرتبط با آب دانست؛ اما این پیوند به این معنا نیست که همه آیینهای آب در ایران باستان به خردادگان تعلق داشتهاند. برای نمونه، آبپاشی در گزارشهای تاریخی به جشنهای دیگری نیز نسبت داده شده است.

از آیینهای خردادگان چه میدانیم؟
درباره شیوه برگزاری خردادگان در همه مناطق ایرانِ گذشته، گزارشهای دقیق و یکسانی در دست نیست. بیرونی نام و زمان جشن را ثبت کرده، اما جزئیات مفصلی از مراسم آن نداده است. بنابراین بهتر است فهرستهایی مانند «آیین ثابت همه ایرانیان» را بدون سند به این جشن نسبت ندهیم.
بااینحال، یک پژوهش میدانی درباره جشن محلی شستششی در روستای سیانِ جرقویه اصفهان، پیوند زمانی و آیینی آن را با خردادگان بررسی کرده است. در این جشن محلی، حضور در کنار چشمه و آب از عناصر برجسته بوده است. این نمونه به شناخت بازماندههای احتمالی جشن کمک میکند، ولی رسم یک منطقه را نمیتوان به همه دورهها و همه شهرهای ایران تعمیم داد.

چطور خردادگان را در تقویم و سررسید ثبت کنیم؟
- تاریخ را با نام تقویم بیاورید: برای تقویم رسمی ایران، «۴ خرداد؛ برابر با روز خرداد از ماه خرداد در گاهشماری قدیم» توضیح روشنتری از ثبتِ تنها یک عدد است.
- موضوع را دقیق بنویسید: عبارتی مانند «جشن خردادگان؛ جشن ماهانه ایرانی با پیوند نمادین با آب» از ادعای کلی درباره آیینهای ثابت و همگانی دقیقتر است.
- فصل را درست مشخص کنید: خردادگان در بهار قرار میگیرد، نه در آغاز تابستان.
جمعبندی
خردادگان به مناسبت همنامی روز خرداد و ماه خرداد شکل گرفته است. خرداد در سنت زرتشتی با رسایی و پاسداری از آب پیوند دارد. تاریخ آن در گاهشماری قدیم ۶ خرداد و در تقویم رسمی امروز ایران ۴ خرداد است. درباره رسمهای تاریخی جشن نیز باید میان شواهد ثبتشده و برداشتهای امروزی تفاوت گذاشت.
منابع: دانشنامه ایرانیکا، مدخل خرداد؛ پژوهش «شستششی: جشن خردادگان در جرقویه اصفهان».
سوالات متداول درباره جشن خردادگان
تاریخ جشن خردادگان ۴ خرداد است یا ۶ خرداد؟
هر دو تاریخ در منابع دیده میشود، اما به دو شیوه تقویمنویسی اشاره دارند: روز ششم ماه خرداد در گاهشماری سیروزه قدیم، با ۴ خرداد در تقویم رسمی کنونی ایران برابر است.
چرا به این جشن «خردادگان» میگویند؟
چون نام روز ششمِ ماه در گاهشماری زرتشتی «خرداد» است و در ماه خرداد، نام روز و ماه با هم یکی میشود.
آیا خردادگان جشن آغاز تابستان است؟
خیر. تاریخ آن در ماه خرداد و در فصل بهار است. ارتباط خردادگان با آب نیز به جایگاه نمادین خرداد در سنت زرتشتی برمیگردد، نه به آغاز فصل تابستان.


